بررسی اجمالی نام رودخانه ارس در طول تاریخ
1398/11/07
ارس مهم‌ترين و پرآب‌ترين رودخانه دائمي شمال ايران در منطقه آذربايجان است که پس از گذر از مرز ترکیه از پلدشت تا پارس‌آباد در طول نوار مرزى ايران با کشورهای آذربايجان و ارمنستان جريان دارد. ارس از دو شاخه مجزا، يکى از ارمنستان و ديگرى از ترکيه و رشته‌کوه‌هاى آرارات تغذيه مى‌شود که در محل زنگنه واقع در منتهى‌اليه شمال‌غربی ايران و مرز مشترک کشورهای ايران، آذربايجان و ترکيه با هم تلاقى مى‌کنند. از آن پس، رودخانه ارس تا محلى به نام بهرام‌‌تپه، مرز مشترک دو کشور ايران و جمهورى آذربايجان امتداد مى‌يابد. اين رود پس از ورود به خاک جمهورى آذربايجان به رود کورا که از تفليس جارى است مى‌‌پيوندد و در منطقه «سليان» به دو شاخه تقسيم مى‌شود که يکى از آن‌ها به خليج قزل‌آغاج و ديگرى در جنوب به درياى خزر مى‌ريزد.
نام رودخانه ارس در منابع و اصطلاحات یونانیان و اروپاییان، آراکس (Arax) ارکساس و آراکسس (Arakss) بوده و در قدیم اراسک و آراسک نیز نامیده اند. در منابع عربی الرس (رس) و در منابع فارسی ارس و آرس و در ترکی آراز و آراس و اراس و اراز و ارز نام گرفته است. در وجه تسمیه ارس از سوی محققان و نویسندگان تاکنون نظرهای مختلفی ارائه شده است که در این‌جا تنها به نقل قول شاردن اکتفا می‌کنیم. گفتنی است که شاردن اشتقاق نام این رودخانه را از آرارات می‌داند و می‌نویسد: «و شاید که اسم نهر از نام این کوه بزرگ آرارات اشتقاق یافته است.»
در اینجا حدس شاردن شاید بیشتر به لحاظ این است ارس که از کوه‌های آرارات سرچشمه می‌گیرد چندان بی‌مورد و بی دلیل به نظر نمی‌رسد و اصولا حدس ایشان قابل توجیه است، ولی بر حسب اسناد و مدارک زنده، قدر مسلم این است که نام این رودخانه پر مخاطره با نام قوم  «رس» مذکور در قرآن ارتباط دارد و از آن گرفته شده است و می‌توان گفت که ارس به معنای تصرف شده توسط رس است. به واقع شهرهای مدفون شده در دامنه کوه‌های آرارات بزرگ (الحارث) و آرارات کوچک (الحویرث) را که در حال حاضر در کشور ترکیه قرار دارند و دامنه آن‌ها مربوط به خاک ایران است به اصحاب رس نسبت می‌دهند و نام رود ارس نیز که سرچشمه آن از قسمت‌هایی از این دو کوه است از همان رس گرفته شده است. ناگفته نماند که رس در لغت به معنی چاه و هر چیز کنده شده است و همانطور که اشاره شد نام محلی این رود به ارمنی آراکس و به ترکی آراز است. همچنین نام ارس ریشه پارسی دارد و به معنای زلال و بی غل و غش است.
گذشته از سایر کتب دینی و مآخذ تاریخی مذهبی دیگر ادیان، نام رودخانه ارس در دو آیة شریفة در قرآن مجید مطرح شده است. این دو آیة شریفة، آیة 38 سوره فرقان و آیة 12 سوره قاف است. انبیاء و امامان نیز بیش‌تر در تفسیر دو آیه مورد نظر از این رودخانه و وقایع و رخدادهای سواحل آن خبر داده‌اند. برای نمونه امام هفتم (ع) در جواب مردی که از اصحاب «رس» سؤال کرده بود فرمودند: «... و اما آن قومی که خداوند در قرآن از آنان یاد کرده، آنان رودی داشتند که بدان رس گفته می‌شد، و آنان پیامبران زیادی داشتند. مرد سائل دوباره پرسید، رس در کجاست؟ حضرت فرمود: آن رودی است در آخر آذربایجان که حد فاصل میان ارمنستان و آذربایجان است» و همچنین امام علی (ع) در این باره فرمودند: «... کجایند مردمان شهرهای رس (ارس) که پیغمبران را کشتند».
محققان و مفسران اسلامی درباره چگونگی اصحاب الرس و محل و زمان آن‌ها، اختلاف نظر و سلیقه دارند و هریک آن قوم را به محلی و به جایی نسبت داده‌اند. عده‌ای اصحاب رس را از یمامه و عده‌ای از نطاکیه و عده‌ای از جایی دیگر دانسته‌اند، ولی با مراجعه به نوشته‌ها روشن می‌شود که اکثر مفسران و محققان، آن قوم را با ارس فعلی و سرزمین کهن آذربایجان مرتبط دانسته و رس را به ارس و قوم مذکور را به قوم ارس معنی کرده‌اند.
از دیدگاهی دیگر واژه «رّس» در اصل به معنی اثر مختصر است و جمعی از مفسران بر این عقیده‌اند که «رّس» به معنی چاه است و به هر حال نامیدن این قوم به این نام یا به خاطر آن است که اثر بسیار کمی از آن‌ها به جای مانده یا به جهت آن است که آن‌ها چاه‌های آب فراوان داشته و یا به واسطه فروکشیدن چاه‌هایشان هلاک و نابود شده‌اند.
مرحوم دهخدا، پس از نقل معانی گوناگون برای «رّس» چنین می‌نویسد: «رّس» مخفف ارس، نام رودخانه‌ایست که به ارس اشتهار دارد و نامی است که در کتاب‌های عربی به رود ارس داده‌اند.
در طی قرن‌های گذشته بسیاری از شعرا از نام ارس با هدف بیان موقعیت مکانی و یا تشبیه عظمت آن استفاده کرده و اشعار زیادی در این زمینه سروده‌اند که چند نمونه آن‌ها در ادامه آمده است.
سیلاب از این دو دیده چونان ارس مرا     هر ساعتم به موج بلایی درافکند
« اوحدی مراغه‌ای»
ارس را در بیابان جوش باشد               چو در دریا رسد خاموش باشد
« نظامی»
خوشا خاک تبریز مشکین نفس                       خوشا ساحل سبز رود ارس
«ملک الشعرای بهار»
ای صبا گر بگذری بر ساحل رود ارس              بوسه زن بر خاک آن وادی و مشکین نفس
«حافظ»
تیغ‌‌ات که اندر یک نفس، صد خون به تنها ریخته               از خون خصم بلهوس، جاری کند رود ارس
« قاآنی»
بحارالانوار، ج 14، ص 154
نهج‌البلاغه، خطبه‌ 181، ص 594
تفسیر نمونه، ج 15، ص 91