معرفی پل‌های تاريخی رودخانه مرزی ارس
1398/11/08
پلهای تاريخی ساخته شده بر روي رودخانه مرزی ارس عبارتند از :
  • پل تاریخی چوبان‌دَدَه در کشور ترکیه
  • پل ضیاءالملک
  • پل‌های خداآفرین
در ادامه به شرح مختصر هريک از اين پلها مي پردازيم:     
  1. پل تاریخی چوبان‌دَدَه در کشور ترکیه
پل چوبان‌دَدَه (به معنای شبان پیر) روی رود ارس در ارزروم ترکیه و در محدوده میان شهرهای پاسینلر و خوراسان در طول جغرافیایی ˝۱۹ˊ۵۳°۴۱ شرقی و عرض ˝۱۲ˊ۵۸°۳۹ شمالی واقع شده است. این پل در دوره زمامداری ایلخانیان در سالهای ۶۷۴ تا ۶۸۳ هجری شمسی و همزمان با حکومت غازان خان بنا شده است. طول این پل ۱۲۸ متر و عرض آن ۸/۵ متر است. پل دارای هفت دهانه جناقی است که طول بزرگترین دهانه آن به ۱۳ متر می‌رسد. شکل ۲-۸ تصویری از این پل را نمایش می‌دهد.
مصالح بکار رفته در سطوح این پل سنگهای تراش‌خورده با ترکیبی از رنگهای قرمز و سفید و مشکی است که به زیبایی در کنار هم کار شده است. پل چوبان‌دَدَه در تاریخ معاصر دو بار در دهه ۱۳۲۰ و نیز دهه ۱۳۸۰ مرمت شده است. در جریان بازسازی، یکی از دهانه‌های پل حذف شده و دیگری به شکل اولیه بازسازی شده است. شکل ۳-۸ تصویری از عملیات ترمیم پل حین اجراء و شکل ۴-۸ وضعیت پل را پس از انجام بخش اصلی ترمیم‌ها نشان می‌دهد. عملیات بازسازی را یک شرکت اروپایی متخصص در زمینه ترمیم ابنیه تاریخی انجام داده است و اکنون این پل یکی از جاذبه‌های گردشگری منطقه است.

پل تاریخی چوبان‌دَدَه پس از حذف یکی از دهانه‌ها و مرمت یکی از طاقها
  1. پل ضیاءالملک
مطابق بررس يهاي انجام شده پلی که بقایای اندکی از آن در نزدیکی شهر جلفا واقع است به نام‌های پل ضیاء‌الملک و پل اسکندر کبیر خوانده شده است. بر پایه متون قدیمی، در محدوده شهر جلفا پل‌های متعددی روی رود ارس بنا شده، ولی همگی به سبب طغیان آب از بین رفته‌اند. اما پل ضیاءالملک قرنها مستحکم و استوار بر رود ارس، گذرگاه شاخص منطقه بوده است. بر اساس مستندات در دسترس، این پل در اواسط قرن هشتم هجری بر روی ارس موجود بوده و برخی از منابع، زمان ساخت آن را به همین دوره نسبت داده‌اند. با  پروفسور ولفرام کلایس، بنای اولیه این پل را به قرن هشتم پیش از میلاد نسبت داده است که بعداً بارها به سبب طغیان آب یا بروز جنگها تخریب گشته و مجدداً بازسازی شده است. مورخان مختلف از این بناء، بعنوان پلی بزرگ و باشکوه یاد کرده‌اند که چشم‌ها را خیره و عقل‌ها را به حیرت وا می‌داشته است.
آنچه هم‌اکنون از این پل که در ۶ کیلومتری غرب جلفا واقع است باقی مانده، مخروبه‌های دو برج و دیوارهای


نمایی از بقایای پل ضیاءالملک
ساختمان متصل به آن و در ادامه، امتداد تاج (عرشه) پل در ساحل ایران است. در دیگر سوی رود ارس، توده‌ای سنگی در داخل رود نزدیک به ساحل شرقی که یکی از پایه‌های پل را تشکیل می‌داده، و نیز باقیمانده‌هایی از تاج پل در خاک جمهوری آذربایجان در بستر سیلابی ارس مشاهده می‌شود.
با استفاده از عکسهای ماهواره‌ای از محل بقایای این اثر تاریخی، طول کلی پل ضیاءالملک، در حدود ۹۰ متر و عرض آن ۶ تا ۷ متر بدست می‌آید. این پل دارای حداقل چهار دهانه قوسی بوده که با توجه به توصیفات موجود در متون قدیمی، دو دهانه آن بسیار بزرگ و به طولهای ۲۹ و ۲۶/۵ متر بوده است که در زمان خود یک شاهکار مهندسی محسوب می‌شده است. در ابتدای پل در سمت ایران و در کرانه رود ارس، بقایای دو برج ساخته شده از سنگ تراش خورده در دو سوی محور پل همچنان استوار است که گویا قسمتی از یک دروازه عظیم بوده‌اند. مقطع این برجها مربعی به ضلع حدود ۵ متر بوده و جانمایی آنها به گونه‌ای است که قطر آنها موازی با محور پل قرار گرفته است. ارتفاع این دو برج را در حدود ۲۰ متر گزارش کرده‌اند. فاصله داخل به داخل دو برج در حدود ۶ متر و عرض کلی بنای پل در محل برجها ۱۸/۵ متر می‌باشد. با توجه به اینکه تاج پل متصل به یک شیب تند در حدفاصل بین این برجها تا سطح زمین است، از فضای به وجود آمده در زیر تاج پل در مجاورت برجها، برای ساخت بنایی که گفته می‌شود محل اسکان و استراحت مسافران بوده است بهره جسته‌اند. هم‌اکنون سقف این بنا فرو ریخته و فقط بخشی از دیوارهای آن باقی‌ست. پل ضیاءالملک در ۱۰ دی ماه ۱۳۸۱ با شماره‌ ۶۶۷۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است
در بخش خداآفرین از توابع شهرستان کلیبر، دو پل تاریخی در فاصله کمی از یکدیگر بر روی ارس وجود دارند که به نام پل‌های خداآفرین خوانده می‌شوند. یکی از این پل‌ها سالم و دیگری شکسته است. پل شکسته که به آن پل اول هم گفته می‌شود، قدمت بیشتری از پل سالم دارد. اطلاعات دقیقی از زمان ساخت این پل‌ها در دست نیست، اما گفته می‌شود تأسیس پل شکسته به سلسله هخامنشی بر می‌گردد و برخی از منابع نیز آن را مربوط به قرن دهم تا دوازدهم میلادی (چهارم تا ششم هجری) می‌دانند، که در دوره‌های مختلف بارها تعمیر و بازسازی شده است.
 
2
1
3
       ايران
جمهوری آذربایجان

موقعیت پلهای خداآفرین نسبت به یکدیگر (نگاه از بالا‌دست)
۱- پل سالم   ۲- پل شکسته   ۳- پنجه سد خداآفرین
آخرین مرمت بر روی پل سالم، در اوایل دوران قاجاریه، پس از تخریب آن در جریان یکی از نزاع‌های منطقه‌ای صورت گرفته که موجب شده هنوز قابل استفاده باشد، ولی ظاهراً پل شکسته به سادگی قابل بازسازی نبوده یا ضرورت این کار احساس نمی‌شده و به همین صورت باقی مانده است.
  1. پل شکسته خداآفرین (پل اول)
پل شکسته خداآفرین به طول ۱۲۰ متر، عرض ۴/۵ متر، و دارای ۱۰ دهانه بوده است. هم‌اکنون تنها طاقهای قوسی ۳ دهانه از میانه پل باقی مانده است. ۳ دهانه از سمت ایران و ۴ دهانه از سمت جمهوری آذربایجان تخریب شده که در این قسمتها بخشی از پایه‌های پل و بیرون‌زدگی‌های ماسه سنگی از کف رودخانه که پایه‌های پل بر روی آن واقع شده باقی مانده است. به طور کلی پایه‌های هر دو پل خداآفرین بر روی توده‌های سنگی بستر رودخانه بنا شده که ناهمسانی دهانه‌ها به همین دلیل است. راز ماندگاری پل‌های خداآفرین طی سالیان دراز، مقاومت پی‌های ماسه‌سنگی پایه‌ها در برابر فرسایش ناشی از سیلابهای طغیانی ارس است. این موضوع، هوشمندی و دوراندیشی معماران اولیه پل‌ها در یافتن ساختگاه مناسب برای آنها و تطبیق معماری پل با وضعیت طبیعی بستر رودخانه در این نقاط را می‌رساند. مصالح به کار رفته در ساخت این پل، سنگهای تراشیده از جنس ماسه‌سنگ در روی کار و سنگهای لاشه و ملات آهک در داخل بدنه پل است.
با ساخت سد مخزنی خداآفرین، پل شکسته درست در پایین‌دست این سد و در ۲۳۰ متری پنجه آن قرار گرفته است. پس از احداث سد در مجاورت این پل، هم‌اکنون پل شکسته در میانه تأسیسات پایین‌دست سد واقع شده است. در دو سوی محور پل، کانالهایی در کرانه‌های راست و چپ رودخانه حفاری و تعبیه شده تا بخشی از جریان خروجی از نیروگاه سد را از خود عبور داده، جریان آب کمتری از اطراف پایه‌های پل عبور کند و به این صورت، به نوعی پایه‌های پل کمتر در معرض فرسایش قرار گیرند. خروجی سرریز سد از طریق یک تونل به ۲۵۰ متری پایین‌دست پل شکسته منتقل و به رودخانه رها می‌شود تا جریانهای سیلابی به پل صدمه‌ای وارد نکند.

پل شکسته خداآفرین در پایین‌دست سد؛
نمادی از همزیستی سازه‌های مدرن و باستانی
 
  1. پل سالم خداآفرین (پل دوم)
در ۷۵۰ متری پایین‌دست پل شکسته، و درست مقابل روستای متروک خداآفرین در خاک جمهوری آذربایجان، پل سالم خداآفرین واقع شده است. این پل در مقطعی عریض از رودخانه بنا شده و با طول ۱۸۵ متر طولانی‌تر از پل اول است. پل سالم دارای ۱۵ دهانه جناقی و هلالی نامنظم است که ۴ دهانه آن به طول ۴۹ متر در خاک جمهوری آذربایجان و ۱۱ دهانه به طول ۱۳۶ متر در خاک ایران قرار دارد. در واقع خط‌القعر رود ارس از یک چهارم شمالی محور پل می‌گذرد. برای مشخص کردن نقطه مرزی، یک ستون آجری به ارتفاع ۳ متر در میان دهانه‌های چهارم و پنجم ساخته شده است.
در فصول خشک سال، آب عمدتاً از دو دهانه بزرگتر پل که در قسمت عمیق‌تر ارس واقع شده جریان دارد، اما در فصول بارندگی و مواقع سیلابی که رود ارس پر آب‌تر می‌شود، جریان رودخانه با شدت تمام از تمام دهانه‌های پل جاری می‌شود. البته اکنون که سد خداآفرین در بالادست ساخته شده، با نقش تنظیمی مخزن سد، جریان پرآب ارس از زیر پل خداآفرین واقعه‌ای نادر خواهد بود.

پل سالم خداآفرین در زمان پرآبی ارس
جنس مصالح پل سالم عمدتاً آجر و بصورت ترکیبی با سنگهای لاشه است. عرض این پل ۴ متر است که در بعضی از جاها به کمتر از این مقدار کاهش می‌یابد. در کناره‌های تاج پل ستونهای کوتاه سنگی به فواصل منظم بعنوان حفاظ نصب شده که تعدادی از آنها ریخته و از بین رفته است و در حال حاضر ۴۲ عدد از این ستونها باقی مانده است. پل خداآفرین در پنجم اسفند سال ۱۳۷۶ با شماره‌ ۱۸۵۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
- Wolfram Kleiss متولد ۱۹۳۰ در برلین، معمار و باستان‌شناس آلمانی و مدیر مؤسسه باستان‌شناسی آلمان در تهران در سالهای ۱۹۸۶-۱۹۷۱، و پس از آن معاون مؤسسه تا سال ۱۹۹۵ که بازنشسته شد؛ وی از ۱۹۶۰ تا اوایل دهه ۲۰۱۰ بیش از ۳۰۰ کتاب و مقاله علمی درباره معماری ایرانی نوشته است.